Çaprazlama Karesi (Punnett Karesi)
—
Her hücre, soldaki ve üstteki birer alelin birleşmesidir. Dört hücre dört gerçek yavruyu değil, eş olasılıklı birleşmeleri gösterir.
—
Genotip ve Fenotip Olasılıkları
—
Bu hesaplama tek karakter ve tam baskınlık içindir. Her yavrunun olasılığı ayrı değerlendirilir; gerçek yavru sayıları bu oranlara tam uymayabilir.
İki Karakter Çaprazlama Karesi
—
Her gamette her karakterden bir alel bulunur. Soldaki ve üstteki gamet birleştiğinde dört harfli yavru genotipi oluşur. Her hücrenin olasılığı 1/16, yani %6,25’tir.
—
İki Karakterin Genotip ve Fenotip Olasılıkları
Fenotip Olasılıkları
Genotip Olasılıkları
Alt çizgi, o konumdaki alelin baskın veya çekinik olabileceğini gösterir. Örneğin A_, AA ve Aa genotiplerini kapsar.
—
Sonuçlar bağımsız kalıtım ve tam baskınlık içindir. Her yavrunun olasılığı ayrı değerlendirilir; 16 hücre 16 gerçek yavru anlamına gelmez.
Nasıl Hesaplanır? Hesaplama Yöntemi
Çaprazlama, iki ebeveynden gelen alellerin yavruda nasıl birleşebileceğini gösterir. Aynı genin farklı biçimlerine alel denir. Büyük harf baskın, küçük harf çekinik aleli gösterir. İki alel aynıysa saf döl, farklıysa melez döl oluşur. Melez genotipte büyük harf önce yazılır: Aa.
Tek karakter için Aa ile Aa genotiplerini çaprazladığımızı varsayalım. Her ebeveyn A veya a alelini eşit olasılıkla aktarabilir. Birleşmeler AA, Aa, Aa ve aa olur. Buna göre genotip olasılıkları sırasıyla %25, %50 ve %25 bulunur. Tam baskınlıkta AA ve Aa baskın özelliği gösterdiğinden fenotip oranı 3 : 1 çıkar.
İki karakterde her alel çifti kendi içinde değerlendirilir. AaBb genotipinde Aa birinci, Bb ikinci karaktere aittir. Karakterler bağımsız kalıtılıyorsa bu birey AB, Ab, aB ve ab gametlerini eşit olasılıkla oluşturur. İki AaBb bireyin çaprazlanmasında 4 × 4 = 16 eş olasılıklı birleşme elde ederiz. Genotipler her karakter için büyük harf önce gelecek şekilde yazılır: AaBb gibi.
Örnek olarak AaBb × AaBb çaprazlamasında iki karakterde de baskın özelliğin görülme olasılığı 3/4 × 3/4 = 9/16 olur. Birinci baskın, ikinci çekinik için 3/16; birinci çekinik, ikinci baskın için 3/16; iki karakterin de çekinik olması için 1/16 bulunur. Fenotip oranı bu sırayla 9 : 3 : 3 : 1 çıkar. Her çaprazlama aynı oranı vermez; seçtiğiniz ebeveynlere göre olasılıklar yeniden hesaplanır.
İki Karakter sekmesi, her karakter için iki alel, tam baskınlık ve karakterlerin bağımsız kalıtımı modelini kullanır. Bağlı genler ve krossing over bu hesabın kapsamında değildir. Araç belirli bir canlı türünü veya özelliği seçmez. Harf değiştir seçeneği yalnız gösterimde kullanılan harfleri değiştirir.
İki bağımsız karakter: her hücre = 1/4 × 1/4 = 1/16
Genotip olasılığı = ilgili genotipin hücre sayısı / toplam hücre sayısı
Birlikte görülme olasılığı = 1. karakterin olasılığı × 2. karakterin olasılığı
Örnek: AaBb × AaBb → A_B_ : A_bb : aaB_ : aabb = 9 : 3 : 3 : 1
Sıkça Sorulan Sorular
Önce her ebeveynin aktarabileceği alelleri belirleriz. Sonra bir ebeveynin alellerini çaprazlama karesinin soluna, diğerininkileri üstüne yazarız. Her hücrede soldan ve üstten gelen birer aleli birleştiririz. Aynı genotiplerin kaç hücrede oluştuğunu sayarak olasılıklarını buluruz.
Genotip, incelediğimiz karakterlere ait alel yapısını gösterir. Tek karakterde AA, Aa veya aa; iki karakterde AaBb gibi yazılır. Fenotip ise ortaya çıkan özelliktir. Tam baskınlıkta bir karakter için AA ile Aa baskın özelliği, aa ise çekinik özelliği gösterir. Aynı fenotipi gösteren iki bireyin genotipleri farklı olabilir.
Bir karaktere ait iki alel aynıysa saf döl, yani homozigot; farklıysa melez döl, yani heterozigot denir. AA saf baskın, aa saf çekinik, Aa ise melezdir.
Melez genotipte standart gösterim Aa şeklindedir; büyük harf önce yazılır. aA da aynı alel çiftini ifade eder, fakat bu araçta melez genotip Aa olarak düzenlenir. Saf çekinik genotip aa olduğu için iki harfi de küçüktür. Bu nedenle bütün genotiplerin büyük harfle başlaması gerekmez.
Dört eş olasılıklı birleşme AA, Aa, Aa ve aa şeklindedir. Genotip oranı AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1 olur. Tam baskınlıkta baskın fenotip olasılığı %75, çekinik fenotip olasılığı %25 çıkar. İki özellik arasındaki fenotip oranı 3 : 1 olarak gösterilir.
Hayır. Tam baskınlıkta hem AA hem de Aa baskın özelliği gösterir. Bu nedenle yalnız baskın fenotipe bakarak bireyin saf döl mü, melez mi olduğunu kesin olarak söyleyemeyiz.
Hayır. Çaprazlama karesindeki dört hücre dört gerçek yavruyu değil, olası alel birleşmelerini gösterir. %25 çekinik olasılığı her yavru için ayrı ayrı geçerlidir. Az sayıda yavruda gözlenen dağılım hesaplanan orandan farklı olabilir.
AA genotipindeki ebeveynin bu karakter için oluşturabileceği gamet çeşidi yalnız A’dır. Karede A harfinin iki kez gösterilmesi, bütün çaprazlamaları aynı dört hücreli düzenle anlatmak içindir. Bu iki başlık farklı gamet çeşitleri anlamına gelmez.
Hayır. Örnek olarak A/a yerine B/b seçtiğinizde AA, Aa ve aa gösterimleri BB, Bb ve bb olur. Büyük harf yine baskın, küçük harf çekinik aleli gösterir. Ebeveynlerin saf veya melez olma durumu ve hesaplanan olasılıklar değişmez.
Monohibrit çaprazlamada tek karakter bakımından melez bireyler, örneğin Aa × Aa ele alınır. Dihibrit çaprazlamada iki karakter bakımından melez bireyler, örneğin AaBb × AaBb çaprazlanır. Bu sayfada Tek Karakter ve İki Karakter sekmelerinden uygun olanı seçebilirsiniz. Her sekmede saf döl ebeveynleri de seçmek mümkündür.
İki karakter bağımsız kalıtılıyorsa AB, Ab, aB ve ab olmak üzere dört gamet çeşidi oluşur. Her birinin olasılığı 1/4, yani %25’tir. AABb gibi bir genotipte ise farklı gamet sayısı daha azdır: AB ve Ab oluşur. Karede aynı gametin tekrar gösterilmesi yeni bir gamet çeşidi anlamına gelmez.
Hayır. Bu oran AaBb × AaBb çaprazlamasında, karakterler bağımsız kalıtıldığında ve her iki karakterde tam baskınlık olduğunda elde edilir. Örneğin AaBb × aabb çaprazlamasında dört fenotipin olasılıkları eşit olur ve oran 1 : 1 : 1 : 1 çıkar.
Alt çizgi, o konumdaki alelin büyük veya küçük harf olabileceğini gösterir. A_ ifadesi AA veya Aa genotiplerini kapsar. A_B_ ise her iki karakterde de baskın özelliğin görüldüğü genotipleri birlikte gösterir.
İki Karakter sekmesi bağımsız kalıtım varsayar. Bağlı genlerde gamet olasılıkları bağlantı düzenine ve rekombinasyon sıklığına göre değişebileceğinden bu sonuçlar doğrudan kullanılamaz. Eş baskınlık, eksik baskınlık ve eşeye bağlı kalıtım da bu hesabın kapsamında değildir.
Hesaplama Kaynakları
- Millî Eğitim Bakanlığı — Bursa Ölçme Değerlendirme Merkezi8. sınıf Fen Bilimleri: bezelyelerde kalıtım ve çaprazlama örneği
- Millî Eğitim Bakanlığı — OGM MateryalKalıtım: alellerin ayrılması, tam baskınlık ve Punnett karesi
- Millî Eğitim Bakanlığı — OGM MateryalDihibrit çaprazlama ve bağımsız açılım ilkesi