Popülasyon Değişimi
Hesaplamak için başlangıç bilgilerini girin.
Gözlenen değişimden hesaplanan hızlar, aynı değişimin gelecekte de süreceğini göstermez.
Popülasyonun Zamanla Değişimi
Grafiği görmek için geçerli bilgileri girin.
Ölçüm veya model bilgileri hesaplama sonrasında gösterilir.
Gözlem Noktaları
Gözlenen değişimde yalnız başlangıç ve son değer gösterilir.
| Zaman (yıl) | Büyüklük (birey) | Başlangıca göre değişim |
|---|---|---|
| Hesaplamak için başlangıç bilgilerini girin. | ||
Nasıl Hesaplanır? Hesaplama Yöntemi
Popülasyon büyüme hızı, birey sayısının belirli bir sürede ne kadar değiştiğini gösterir. Önce son büyüklükten başlangıç büyüklüğünü çıkarırız. Bu farkı geçen süreye böldüğümüzde birim zaman başına ortalama değişim bulunur. Doğum ve içeri göç sayıyı artırır; ölüm ve dışarı göç azaltır.
Örnek olarak 100 bireylik bir popülasyonun 2 yılda 121 bireye çıktığını düşünelim. Net artış 21 birey, iki yıllık toplam değişim %21 ve ortalama artış 10,5 birey/yıl olur. Her yıl aynı oranda büyümüş kabul edersek yıllık bileşik değişim %10 çıkar. Aynı iki değere uyan sürekli üstel katsayı ise ln(121/100) / 2 ≈ 0,09531/yıl olur. Bunu yüzde katsayı olarak yaklaşık %9,531/yıl yazarız; yıllık bileşik %10 ile aynı sayı değildir.
Üstel model N(t) = N₀ × e^(rt) ilişkisini kullanır. r sabitse artış veya azalış hızı mevcut birey sayısıyla orantılıdır. r pozitifse büyüklük artar, negatifse azalır. Üstel model kaynak sınırı koymaz. Bu nedenle uzun dönem için yalnız bu modelden kesin bir nüfus tahmini çıkarılmaz.
Lojistik modelde K taşıma kapasitesidir. Denklem dN/dt = rN(1 − N/K) olur. Bu araçta lojistik r sıfır veya pozitiftir. Pozitif r için N, K’nin altındaysa artar; üzerindeyse azalır. r = 0 veya N = K olduğunda net değişim sıfırdır. K, değişmeyen bir çevre varsayımıdır; gerçek bir ortamda kaynaklar ve koşullarla birlikte değişebilir.
Grafikte gözlenen veriler için yalnız başlangıç ve son ölçüm gösterilir. Modellerdeki çizgi ise sabit r ve varsa sabit K kabulüyle hesaplanır. Kesirli model değerleri, canlıların parçalara ayrıldığı anlamına gelmez; sürekli matematiksel modelin büyüklükleridir. Model sekmelerinde göç ayrı bir terim olarak eklenmez.
Süre ile r aynı zaman biriminde olmalıdır. Örneğin süre yıl ise r de yıl başına girilir. Üstel modelin ikiye katlanma süresi ln(2)/r, azalışta yarılanma süresi ln(2)/|r| olur. Bu sabit süreler lojistik büyümeye doğrudan uygulanmaz. Standart lojistik model K’ye sonlu sürede tam ulaşmaz; gösterimde yuvarlanan sonuç K gibi görünebilir.
Net değişim ΔN = Nₜ − N₀ = doğum + içeri göç − ölüm − dışarı göç
Ortalama mutlak hız = ΔN / t
Toplam yüzde değişim = (Nₜ − N₀) / N₀ × 100
Birim başına bileşik değişim = [(Nₜ / N₀)^(1/t) − 1] × 100
Veriye uyan sürekli r = ln(Nₜ / N₀) / t
Üstel: N(t) = N₀e^(rt); dN/dt = rN
Lojistik: N(t) = KN₀ / [N₀ + (K − N₀)e^(−rt)]
Lojistik anlık hız: dN/dt = rN(1 − N/K)
Yüzde olarak girilen sürekli katsayı önce 100’e bölünür: %10 → r = 0,10 / zaman birimi
Sıkça Sorulan Sorular
Son birey sayısından başlangıç sayısı çıkarılır ve geçen süreye bölünür. Bu sonuç ortalama mutlak hızdır; birimi birey/gün veya birey/yıl gibi yazılır. Yüzde değişim ise farkın başlangıç büyüklüğüne bölünmesiyle bulunur.
Gözlenen Değişim sekmesinde ilgili yöntemi seçip aynı zaman aralığındaki dört miktarı girin. Son büyüklük, başlangıca doğum ve içeri göç eklenip ölüm ve dışarı göç çıkarılarak bulunur. Olmayan olay için 0 yazın; boş alan otomatik sıfır sayılmaz.
Aynı değildir. Üstel modelde r, e üssünün katsayısıdır. Bir zaman birimindeki bileşik değişim e^r − 1 olur. Sürekli r = 0,10/yıl için yıllık bileşik artış yaklaşık %10,517’dir.
Gözlenen değişimde mutlak artış hesaplanabilir; başlangıca göre yüzdeler ve r sıfıra bölme nedeniyle belirlenemez. Göç terimi içermeyen üstel ve lojistik modellerde başlangıç 0 ise büyüklük 0 kalır.
Pozitif başlangıçtan sıfıra geçişin toplam değişimi −%100’dür. Ancak ln(0) sonlu olmadığından iki ölçüme uyan sonlu bir sürekli üstel r bulunmaz. Araç sonsuz bir katsayı üretmez.
Olabilir. Bu lojistik modelde pozitif r ve N₀ > K durumunda başlangıçtan itibaren azalış olur; büyüklük K’ye yukarıdan yaklaşır. Başlangıç K’ye eşitse sabit kalır.
Bu araç, K’nin denge olarak yaklaşıldığı standart lojistik modeli r ≥ 0 için hesaplar. Negatif sürekli katsayıyla azalış senaryosu üstel sekmede incelenebilir. Bu sınır, bütün matematiksel lojistik denklemlerin negatif r alamayacağı anlamına gelmez.
Üstel ve lojistik sekmelerdeki ara değerler model hesabıdır. Gözlenen Değişim sekmesinde iki ölçümden ara dönemlere veri uydurulmaz; yalnız başlangıç ve son nokta gösterilir.
Üstel ve lojistik denklemler sürekli büyüklüklerle çalışır. Örneğin 122,14 sonucu model değeridir; gerçek sayımın kesinlikle 122 birey olacağını söylemez. Hesap sırasında her adım tam sayıya yuvarlanmaz.
Değildir. Lojistikte büyüme hızı yoğunluğa bağlıdır. ln(2)/r yalnız sabit r ile üstel büyümenin katlanma süresidir; K’ye yaklaşırken aynı sürede tekrar ikiye katlanma beklenmez.